Ιχνηλατώντας το όραμα της Φουτουριστικής Αρχιτεκτονικής


"Θέλουν μια ζωή χωρίς εκπλήξεις, μια γη λεία σαν μπάλα του μπιλιάρδου",
Φ.Τ.Μαρινέττι, φράση από άρθρο του για τη Σοβιετική Ένωση

Ξεκινώντας στερεοτυπικά, ο χρονικός προσδιορισμός του Φουτουρισμού τον θέλει να είναι καλλιτεχνικό και λογοτεχνικό κίνημα του 20ού αιώνα (1909-1920). Το μανιφέστο του, με την μορφή ιδρυτικής διακήρυξης, συγγράφηκε από τον Φιλίππο Τομάζο Μαρινέττι. Κύριο χαρακτηριστικό του, ήταν η εφαρμογή ενός οράματος που σκοπός του ήταν να εξισωθούν τα τεχνολογικά επιτεύγματα με το περιβάλλον και τον άνθρωπο. Αναλύοντας το όραμα των Φουτουριστών, βλέπουμε ξεκάθαρα πως ένα μεγάλο κομμάτι του θα μπορούσε να υιοθετηθεί ως μορφή τέχνης από ένα Εθνικιστικό κίνημα ως κινητήριος μοχλός περιβαλλοντικής αναβάθμισης, αλλά αγγίζει σε βάθος την αισθητικοποίηση του ίδιου του Κράτους.

Δεν είναι καθόλου τυχαίο, πως σε αρχιτεκτονικό επίπεδο δεν υλοποιήθηκε κανένα φουτουριστικό έργο παρότι υπήρξε πληθώρα αξιόλογων προτάσεων από το 1914 μέχρι το 1920. Κεντρική ιδέα της πρότασης της ανα-πολεοδόμησης των Φουτουριστών ήταν η ανακατασκευή των πόλεων με την χρήση των νέων υλικών, μέσα από γραμμές που θα ανάγκαζαν τις φόρμες να ακολουθούν την λειτουργία, με απλότητα και ελαστικότητα. Μέχρι αυτό το σημείο βέβαια, δεν ακούγεται κάτι το παράξενο, καθώς λίγο ή πολύ όλα τα καλλιτεχνικά κινήματα που δημιουργήθηκαν από την εκβιομηχάνιση και έπειτα όδευαν προς αυτή την κατεύθυνση. Το πράγμα όμως δεν σταματάει εκεί. Στο όραμα του Σαντ’ Ελία, ως ο κύριος εισηγητής της φουτουριστικής αρχιτεκτονικής πρότασης για την “Πόλη του Μέλλοντος” –την “Città Nuova” (Νέα Πόλη)- η κατοικία και τα συστήματα επικοινωνίας, θα συγχωνεύονταν σε ένα σύνολο και κάθε πλευρά της πόλης θα επικεντρωνόταν συμμετρικά σ’ ένα μεγάλο σταθμό παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας. Προσπαθώντας να αναλύσουμε τις συνέπειες σε περίπτωση που αυτό το σχέδιο είχε τεθεί σε εφαρμογή, βλέπουμε μία πόλη που στην ουσία είναι ένα οραματικό φόντο δράσης που δημιουργεί μια διαφορετική αντίληψη του χώρου και του περιβάλλοντος, η οποία θέτει σαν βάση την τεχνολογική εξέλιξη. Μία άκρως αποδοτική, κυνικά χρηστική, ταχυκίνητη μηχανή, όπου το σύστημα λειτουργίας της θα άνηκε αποκλειστικά στους κατοίκους της και μόνο στους κατοίκους της, επιβάλλοντας ένα νέο και δικαιότερο κοινωνικό καθεστώς. Παράλληλα, μέσα από τις δομές ενός εθνικού κράτους, οι αρχές και η διοίκηση της θα διέπονταν από μία σειρά δικλείδων ασφαλείας με στόχο την άμεση κι αποτελεσματική επέμβαση σε κάθε περίπτωση «βραχυκυκλώματος», ώστε να καθίσταται αδύνατο να χαθεί ο έλεγχος.

Όπως είναι αντιληπτό, κάθε εθνικιστικό καθεστώς (το καθένα με τα χαρακτηριστικά του εκάστοτε έθνους) εκείνη την εποχή, θα μπορούσε να εφαρμόσει σε κάποιο βαθμό την φουτουριστική πρόταση. Όμως, σε πρώτη φάση, πολλοί από τους εκφραστές του (όπως και ο Σαντ’ Ελία), σκοτώθηκαν στα άπειρα πεδία των μαχών της Ευρώπης του 20ου αιώνα, μένοντας απόλυτα πιστοί στο πρόταγμα «ζην επικινδύνως». Στη συνέχεια, οι όποιες προοπτικές για την αξιοποίηση των προτάσεων των Φουτουριστών, χάθηκαν μετά από το ιστορικό σημείο καμπής, του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οπότε κι ο Εθνικισμός δαιμονοποιήθηκε. Τον ίδιο δρόμο ακολούθησαν κι όλες οι εναλλακτικές προτάσεις, ήσσονος ή ελάσσονος σημασίας, που εκφράστηκαν από τους πάμπολλους και δημιουργικούς Εθνικιστικούς κύκλους του Μεσοπολέμου. Έτσι κι ο Φουτουρισμός, που θα μπορούσε υπό συνθήκες να είναι μια ευρύτερη μορφή αρχιτεκτονικής και καλλιτεχνικής έκφρασης, έμεινε στα χρονοντούλαπα της ιστορίας ως ένα ανόητο κίνημα που το μόνο που πρόσφερε, ήταν μία σειρά παράλογων προτάσεων από κάτι τρελούς.

Έχοντας κατά νου αυτούς τους συλλογισμούς κι επιδιώκοντας μια περισσότερο ρεαλιστική προσέγγιση, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε πως πλέον είναι άστοχος ως και παράλογος, τυχόν προγραμματισμός μιας τόσο άμεσης κι ολικής αναδόμησης των μεγαλουπόλεων. Παρόλα αυτά, ορισμένα στοιχεία του αρχιτεκτονικού Φουτουρισμού δεν πρέπει να παραγνωρίζονται και θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη διαμόρφωση της αστικής καθημερινότητας με άμεσο στόχο την αναβάθμιση της ζωής των πολιτών, που εγκλωβίζονται στην άκομψη κι άτακτη δομή των σύγχρονων τερατουπόλεων.

Άκης Θεοδώρου - Τ.Ο. Πειραιώς